Рызыкі штучнага інтэлекту, пра якія варта расказаць сваёй сям’і

Чытачам важна ведаць, што рызыкі штучнага інтэлекту ўключаюць не толькі тэхнічныя збоі, але і больш шырокія сацыяльныя і этычныя выклікі. Гэта пагрозы прыватнасці дадзеных, калі AI-інструменты збіраюць і апрацоўваюць асабістую інфармацыю; патэнцыйная страта працоўных месцаў з-за аўтаматызацыі; распаўсюджванне дэзінфармацыі і прадузятасць у сістэмах ШІ. Для абароны сябе і сям’і неабходна разумець асновы працы AI, крытычна ацэньваць інфармацыю, якую ён генеруе, і быць свядомым у выкарыстанні такіх інструментаў, як ChatGPT ці Gemini, у паўсядзённым жыцці.

Уявіце, што ваш падлетак з захапленнем распавядае, як ChatGPT напісаў за яго эсэ, ці як бабуля занепакоена пытаецца, ці забяруць робаты ўсе працоўныя месцы. Гэта не выдумка, а рэальнасць. Штучны інтэлект (ШІ) ужо даўно не проста навуковая фантастыка, а частка нашага жыцця – ад сістэм рэкамендацый у інтэрнэт-крамах да прасунутых памочнікаў. Для большасці людзей у Беларусі, аднак, разуменне таго, што стаіць за гэтымі тэхналогіямі, а асабліва рызык, якія яны нясуць, застаецца складанай задачай.

Як дасведчаны рэдактар, я бачу, што ў многіх сем’ях бракуе адкрытага і даступнага абмеркавання гэтай тэмы. Замест панікі або ігнаравання важна навучыцца растлумачваць рызыкі штучнага інтэлекту простымі словамі, каб кожны член сям’і — ад школьніка да пенсіянера — мог бяспечна і свядома ўзаемадзейнічаць з гэтымі інструментамі.

Разуменне рызык штучнага інтэлекту неабходна не толькі спецыялістам, але і звычайным карыстальнікам. Усё больш AI-інструментаў інтэгруюцца ў нашы смартфоны, бытавую тэхніку і праграмнае забеспячэнне. Не ведаючы магчымых праблем, мы рызыкуем сутыкнуцца з парушэннем прыватнасці, ненадзейнай інфармацыяй або нават фінансавымі стратамі. Калі мы гаворым пра Беларусь, то наша грамадства таксама актыўна асвойвае лічбавыя тэхналогіі, а разам з імі прыходзяць і новыя выклікі, якія патрабуюць уважлівага падыходу.

Нашы дзеці выкарыстоўваюць ШІ для вучобы, бацькі – для пошуку інфармацыі, а мы самі – для працы. Усе мы ўразлівыя, калі не ведаем, як распазнаць патэнцыйныя рызыкі штучнага інтэлекту. Гэта не спроба напалохаць, а заклік да праінфармаванасці і асцярожнасці. Толькі ведаючы, дзе хаваюцца падводныя камяні, мы можам навучыць сябе і сваіх блізкіх бяспечна плаваць у акіяне лічбавых тэхналогій.

Як растлумачыць сям’і асноўныя рызыкі AI

Вось некалькі практычных парад, як простымі словамі данесці інфармацыю пра рызыкі штучнага інтэлекту да членаў вашай сям’і. Памятайце, што галоўнае — не напалохаць, а навучыць.

Штучны інтэлект у паўсядзённым жыцці: практычныя прыклады без шуміхі

1. Прыватнасць дадзеных: Што ведаюць пра нас AI-інструменты?

• Тлумачэнне: Раскажыце, што такія AI-інструменты, як ChatGPT або Gemini, могуць захоўваць інфармацыю, якую мы ім даем. Гэта як калі вы пішаце ліст і адпраўляеце яго. А потым гэтая інфармацыя можа быць выкарыстана для паляпшэння сістэмы, а часам і для іншых мэтаў.
• Прыклад: Калі вы просіце AI-памочніка напісаць ліст з асабістымі дадзенымі або інфармацыяй пра вашу кампанію, ён можа запомніць гэта. Пазней гэтая інфармацыя можа трапіць да іншых людзей ці быць выкарыстана для рэкламы.
• Што рабіць: Ніколі не дзеліцеся з AI-інструментамі канфідэнцыйнай інфармацыяй, такой як нумары пашпартоў, банкаўскіх картак або асабістымі таямніцамі. Думайце пра AI як пра вялікую, але не зусім надзейную бібліятэку, куды вы прыносіце свае самыя важныя дакументы.

2. Аўтаматызацыя і працоўныя месцы: Ці застанемся мы без працы?

• Тлумачэнне: ШІ можа выконваць руцінную працу хутчэй і больш дакладна, чым чалавек. Гэта можа змяніць рынак працы. Некаторыя працы могуць знікнуць, але з’явяцца і новыя.
• Прыклад: Замест таго, каб апрацоўваць тысячы дакументаў уручную, банк можа выкарыстоўваць AI. Гэта азначае, што некаторыя супрацоўнікі, якія займаліся гэтай працай, могуць быць пераведзены на іншыя пасады або ім прыйдзецца перакваліфікавацца. Але пры гэтым патрэбны будуць людзі, якія будуць распрацоўваць і абслугоўваць гэты AI.
• Што рабіць: Заахвочвайце членаў сям’і развіваць навыкі, якія ШІ не можа лёгка паўтарыць: творчасць, крытычнае мысленне, эмацыйны інтэлект. Пастаяннае навучанне і перападрыхтоўка – ключ да поспеху ў сучасным свеце. У Мінску, напрыклад, ужо ёсць курсы па перападрыхтоўцы ў сферы IT, дзе можна асвоіць новыя прафесіі, звязаныя з AI.

3. Дэзінфармацыя і фэйкі: Ці можна верыць ШІ?

• Тлумачэнне: AI-інструменты вучацца на велізарнай колькасці інфармацыі з інтэрнэту. Калі ў інтэрнэце ёсць памылкі або фэйкі, то ШІ можа іх скапіяваць і падаваць як праўду.
• Прыклад: Калі вы спытаеце AI пра гісторыю Белавежскай пушчы, ён можа сабраць інфармацыю з розных крыніц, некаторыя з якіх могуць быць ненадзейнымі або састарэлымі. У выніку вы атрымаеце тэкст з недакладнымі фактамі.
• Што рабіць: Заўсёды пераправярайце інфармацыю, атрыманую ад AI, асабліва калі яна важная. Выкарыстоўвайце надзейныя крыніцы. Вучыце дзяцей крытычнаму мысленню і медыяпісьменнасці.

4. Прадузятасць і дыскрымінацыя: Ці справядлівы ШІ?

• Тлумачэнне: ШІ вучыцца на дадзеных, створаных людзьмі. Калі ў гэтых дадзеных ёсць прадузятасць (напрыклад, калі там шмат інфармацыі толькі пра мужчын і мала пра жанчын), то ШІ таксама можа стаць прадузятым.
• Прыклад: Калі AI выкарыстоўваецца для ацэнкі крэдытаздольнасці, і ён вучыўся на дадзеных, дзе людзям пэўнай групы часцей адмаўлялі ў крэдытах, то AI можа несправядліва адмаўляць у крэдытах і гэтай групе, нават калі яны зараз плацежаздольныя.
• Што рабіць: Будзьце ў курсе таго, што ШІ можа быць несправядлівым. Калі вы сутыкнуліся з рашэннем, якое здаецца вам прадузятым, шукайце магчымасць абскардзіць яго і патрабуйце тлумачэнняў.

5. Залежнасць і страта навыкаў: Ці станем мы лянівымі?

• Тлумачэнне: Калі мы занадта часта выкарыстоўваем AI для простых задач, мы можам развучыцца рабіць іх самі.
• Прыклад: Калі школьнік заўсёды просіць AI напісаць за яго эсэ, ён не развівае свае ўласныя пісьменніцкія навыкі. Тое ж самае і з рашэннем матэматычных задач або пошукам інфармацыі – калі ўвесь час звяртацца да AI, наш мозг не працуе так актыўна.
• Што рабіць: Выкарыстоўвайце AI як інструмент, а не як заменнік мыслення. Заахвочвайце крытычнае мысленне і самастойнае вырашэнне праблем. AI павінен дапамагаць, а не рабіць усю працу за нас.

6. Кібербяспека і зламыснікі: Ці могуць AI выкарыстоўваць супраць нас?

• Тлумачэнне: На жаль, зламыснікі могуць выкарыстоўваць AI для стварэння больш пераканаўчых фішынгавых лістоў, падробленых галасоў або відэа (deepfakes), каб падмануць людзей.
• Прыклад: Вы можаце атрымаць тэлефонны званок з голасам, які гучыць у дакладнасці як голас вашага дзіцяці, які просіць тэрмінова перавесці грошы. Але гэта можа быць падробка, створаная AI.
• Што рабіць: Будзьце вельмі асцярожныя з нечаканымі запытамі аб асабістай інфармацыі або грашах, асабліва калі яны прыходзяць у незвычайным фармаце. Заўсёды пераправярайце інфармацыю праз іншыя каналы (напрыклад, ператэлефануйце чалавеку, які нібыта тэлефанаваў, па вядомым вам нумары).

Папулярныя AI-інструменты і іх рызыкі

Сёння існуе мноства AI-інструментаў, кожны з якіх мае свае асаблівасці і рызыкі. Важна разумець, з чым вы маеце справу.

Распаўсюджаныя памылкі пры ўзаемадзеянні з AI

Пазбегнуць рызык штучнага інтэлекту можна, калі ведаць пра тыповыя памылкі. Для большасці карыстальнікаў у Беларусі, як і ва ўсім свеце, гэтыя памылкі даволі характэрныя.

Поўны давер без праверкі: Многія лічаць, што калі AI-інструмент выдаў інфармацыю, то яна на 100% дакладная. Гэта адна з самых небяспечных памылак. AI можа памыляцца, выдумляць факты (так званыя «галюцынацыі»), або выдаваць састарэлыя дадзеныя. Заўсёды пераправярайце важныя факты праз некалькі надзейных крыніц, асабліва калі гаворка ідзе пра навіны, здароўе або фінансы.

Ігнараванне налад прыватнасці: Большасць AI-інструментаў маюць налады, якія дазваляюць кіраваць тым, як вашыя дадзеныя выкарыстоўваюцца. Людзі часта прапускаюць гэты крок, пакідаючы налады па змаўчанні, што можа прывесці да непажаданага збору і выкарыстання іх інфармацыі. Не лянуйцеся вывучыць і наладзіць параметры прыватнасці ў кожным дадатку або сэрвісе з AI.

Перадача канфідэнцыйнай інфармацыі: Дзеці могуць выпадкова запытаць у AI інфармацыю пра сваё месцазнаходжанне, асабістыя дадзеныя або дадзеныя бацькоў. Дарослыя могуць выкарыстоўваць AI для стварэння дакументаў, якія змяшчаюць камерцыйную таямніцу або персанальныя дадзеныя. Важна разумець, што ўсё, што вы ўводзіце ў AI, можа быць захавана і прааналізавана. Ніколі не дзеліцеся інфармацыяй, якую вы не хацелі б, каб ведалі іншыя.

Неразуменне абмежаванасці AI: ШІ – гэта інструмент, які выконвае пэўныя функцыі. Ён не валодае чалавечым разуменнем, сумленнем або эмпатыяй. Спрабаваць выкарыстоўваць AI для вырашэння складаных этычных дылем або для прыняцця важных жыццёвых рашэнняў без чалавечага ўмяшання – гэта вялікая памылка. Ён можа дапамагчы сабраць інфармацыю, але канчатковае рашэнне заўсёды павінна быць за чалавекам.

Працоўныя падказкі: Як задаваць пытанні, каб атрымаць лепшыя адказы

Частыя пытанні пра рызыкі штучнага інтэлекту

Вось адказы на найбольш распаўсюджаныя пытанні, якія могуць узнікнуць у вашай сям’і адносна рызык штучнага інтэлекту.

Што такое «галюцынацыі» AI?

«Галюцынацыі» AI — гэта калі мадэль штучнага інтэлекту генеруе інфармацыю, якая здаецца праўдападобнай, але насамрэч з’яўляецца няправільнай, выдуманай або не мае падтрымкі ў рэальных дадзеных. Гэта адбываецца, калі AI «дадумвае» адказы, каб запоўніць прабелы ў сваіх ведах або калі яго навучальныя дадзеныя былі непаслядоўнымі. Гэта адна з ключавых рызык штучнага інтэлекту, пра якую варта памятаць.

Ці могуць AI-інструменты чытаць мае асабістыя паведамленні?

Наўпрост большасць агульнадаступных AI-інструментаў, такіх як ChatGPT, не маюць доступу да вашых асабістых паведамленняў у месенджарах або электроннай пошце, калі вы самі ім гэтую інфармацыю не перадалі. Аднак, калі вы выкарыстоўваеце AI-асістэнтаў, інтэграваных у смартфон, яны могуць мець доступ да вашых дадзеных на прыладзе ў рамках прадастаўленых ім дазволаў. Важна заўсёды правяраць налады прыватнасці ў праграмах.

Як абараніць дзяцей ад небяспечнага кантэнту, створанага AI?

Для абароны дзяцей ад небяспечнага кантэнту, створанага AI, важна ў першую чаргу навучыць іх крытычнаму мысленню і медыяпісьменнасці. Растлумачце, што не ўся інфармацыя ў інтэрнэце праўдзівая. Выкарыстоўвайце бацькоўскі кантроль і фільтры кантэнту, калі гэта магчыма. Рэгулярна размаўляйце з дзецьмі пра тое, што яны бачаць і робяць у інтэрнэце, і як яны ўзаемадзейнічаюць з AI-інструментамі.

Ці ёсць законы, якія рэгулююць AI у Беларусі?

На сённяшні дзень у Беларусі няма асобнага комплекснага заканадаўства, якое б цалкам рэгулявала штучны інтэлект. Аднак, дзейнічаюць законы аб абароне персанальных дадзеных, аб інфармацыі, інфарматызацыі і абароне інфармацыі, якія могуць часткова датычыцца выкарыстання AI-сістэм. У Еўропе ўжо актыўна абмяркоўваецца AI Act, які можа стаць арыенцірам і для беларускага заканадаўства ў будучыні.

Ці можа AI сам прымаць важныя рашэнні без чалавека?

У цяперашні час большасць AI-сістэм прызначаны для дапамогі ў прыняцці рашэнняў, а не для іх самастойнага прыняцця без нагляду чалавека, асабліва ў крытычных сферах. Хоць AI можа аналізаваць вялікія аб’ёмы дадзеных і прапаноўваць варыянты, канчатковая адказнасць і этычнае рашэнне застаюцца за чалавекам. Гэта адна з прычын, чаму рызыкі штучнага інтэлекту трэба ўважліва вывучаць.

Разуменне рызык штучнага інтэлекту — гэта неабходны навык у сучасным свеце. Не бойцеся гаварыць пра гэта са сваёй сям’ёй, бо інфармаванасць – гэта лепшая абарона. Калі вы хочаце даведацца больш пра ШІ і бяспечнае выкарыстанне сучасных тэхналогій, чытайце больш зразумелых дапаможнікаў па AI на Quniza.